Metaphor: ReFantazio – İnceleme

“Hayal gücünü kaybeden toplum yarınsızdır.”– Thomas More

Bir insan zihninin karmaşık işleyişini düşünün. Milyonlarca mümkünlük, milyonlarca parametre ve vesaire sistemin birbiriyle çarpışması üstüne bir savaştır insan varoluşu. Düşünmek, düşünmek ve daha çok düşünmektir. Toplumlar da bu türlü var olur yahut olmazlar. Bir toplum kendi muhteviyatı ve geleceği üstüne ne kadar baş yorarsa o kadar gelişir, vizyon sahibi müreffeh bir yapıya kavuşur. Ayrıntılar kıymetlidir. Adalet, zenginlik, eşitlik, öz ve genel hürmet o toplumda ne kadar istikrarlı bir dağılım gösteriyorsa tıpkı Metaphor’daki ana karakterimiz üzere ulaşabileceği hayatların sayısı artar. Ki bir toplum ne kadar çok ferdine ulaşabiliyor ve onlara makul bir hayat sağlayabiliyorsa tekrar o kadar başarılıdır demektir; tekrar oyunda sizin ne kadar başarılı olduğunuzu kurduğunuz bağlar ve edindiğiniz yeteneklerin çokluğunun belirlemesi üzere. Lakin işte tıpkı toplumların refahının artmasının çok çalışma ve adaletle yanlışsız orantılı olması üzere oyundaki başarınız da o fantastik dünyanın ayrıntılarıyla ne kadar haşır neşir olduğunuza bağlı. Adaletin olmadığı ve hukukun hakikat işlemediği ortamlarda ne kadar absürt ve acımasız olaylarla karşılaştığımızı esasen kendi distopik ülkemizden biliyoruz. “Peki bunun gibisi durumlar bir fantazya yahut ütopya diyarında olsaydı ne olurdu ve birey bu toplumda ne yapabilirdi?” sorusunun karşılığını kovalamış Atlus yeni oyununda ve bulduğu cevaplar ağız sulandırır cinsten.

Euchronia topraklarında her gün başka bir mevzu

Oyunun geçtiği ve pek çok farklı ırktan topluluğun bir ortada yaşadığı Euchronia’nın ismi sonradan alakadar olacağımız pek çok temayı evvelce çıtlatıveriyor. Söz manası “mükemmel teknolojik, ekolojik ve toplumsal harmoni devri” olan Euchronia’dan E’yi çıkardığımızdaysa “belli bir tarihî dönemin imgesel ve düşsel bir düzlemde tekrardan anlatılışı” üzere bir manaya geldiğini görüyoruz ki bu da oyunun ismindeki Metaphor sözcüğünün karşılığı oluveriyor. Çünkü oyun bizdeki üzere ayrımcılığın eşitsizliğin, ırkçılığın gırla gittiği statükocu inanışların halkı baskıladığı alabildiğine tanıdık bir fantezi dünyası önümüze sunuyor. Bizim gerçekliğimiz için bir metafor oluyor. Ki bu anlatının içine tekrar bizim kurmak istediğimiz ülkü dünyanın “Ütopya”nın bir çeşidini de dahil ederek çift kanallı, epey çeşitli felsefi görüşleri çarpıştırdığı bir meta-anlatı kuruyor. Ha, bahsettiğim felsefi atom çarpıştırmalarının her vakit çok derinleşmediğini de belirtmek gerek lakin bu çok da büyük bir sorun değil çünkü buraya nutuk dinlemeye değil oyun oynamaya geldik sonuçta. Ve oyunların da bizi gerçeklikten alabildiğine uzaklaştırıp başımızı dağıtmasını isteriz o denli değil mi? Bazen değil işte!

Gerçek sanat yapıtları bizi provoke eden, düşünmeye sevk eden, sorgulatan ve yeni bir bakış açısı kazandıran işlerdir temelinde ve kolektif bir uğraşın eseri olan görüntü oyunları da her ne kadar ticari ve cümbüş maksatlı metalar olsalar da bu provakatif sorumluluktan muaf değiller bana nazaran. Bu minvalde düşündüğümde orta sıra bir oyunun çıkıp da beş canavar öldür bunun karşılığında 10 altın kazan biçimi akıştan sıyrılıp kendi risk/ödül istikrarlarını yaratmasını çok kıymetli buluyorum. Aslında Atlus Persona, Shin Megami Tensei ve Digital Devil Saga üzere serilerinde daima bu düşünsel ve entelektüel tarafa oynamıştı ancak Metaphor: ReFantazio ile birlikte kimi kalıpların dışına çıkıp politik tartışmaların üstüne cansiperane formda atlamaktan çekinmemişler.

Kral öldü, yaşasın seçimler!

Bu kurşun yeleksiz özgür dalış pek çok düşünsel tartışmayı da beraberinde getirmiş. Öncelikle oyuna bu ülkenin hükümdarının yatağında uğradığı acımasız bir suikastla öldüğü bilgisiyle başlıyoruz. ORTAM KARIŞIK! Hükümdarın bir varisi yok; tek çocuğu yıllar önce öldürülmüş. Ya da ahali bunu bu türlü biliyor diyelim. Zira “Prens” gizlice hayatta tutulmuş ve üstündeki lanet kalkana kadar da uyuyan hoş üzere yatacak. Kendi isimlendirdiğimiz kahramanımız ve ona yardım eden peri Gallica’nın hedefi da tam olarak bu laneti kaldırmak işte. Bu yolda elbette her J-RYO’da olduğu üzere türlü çeşitli yoldaş ediniyoruz ki türlü çeşitli derken sözün her manasıyla bunu diyorum zira takımımızda o dünyayı oluşturan her ırktan bir kişi oluyor nihayetinde. Bu grubun toparlanma süreci başlarda ortak bir maksada dönük olsa da oyun ilerledikçe o dünyada bir yol kıssasına evrildiği için vakitle ortalarından su sızmayan dostlara dönüşmeleri de uzun sürmüyor. Bu da aslında tam olarak Atlus’un üstünde dans etmeyi sevdiği bir yer ve Persona’daki confidant sistemini buraya “Follower” sistemi olarak rahatça aktarmışlar. Bu sistem hem tematik olarak oyunun yapısına çok uygun hem de takipçilerimizle olan bağlantıları güçlendirdikçe oynanış tarafında azımsanmayacak avantajlar elde ediyoruz. Natürel oralara geleceğim lakin evvel kıssayı biraz daha derinleştirmem lazım.

Oyun bir noktadan sonra bir yol macerasına dönüşüyor demiştim. Hah, işte o nokta tam da kimin ülkenin yeni lideri olacağı konusuyla kesişiyor. Şöyle ki hükümdarı öldüren ve ülkenin en nüfuzlu askeri lideri olan Kont Louis diye ben diyeyim Berserk’teki Griffith, siz deyin Legend of the Galactic Heroes’daki Reinhard tadında bir zat-ı saygıdeğer var. Kendisi genç yaşına karşın dehası, ideolojik kararlılığı ve natürel ki el altından hükümdarı öldürmüş olmasından ötürü tahtta hak sav ediyor. Bunu gören Santifex kilisesi (bu da doğal Katolik kilisesi için bir metafor) baş rahibi de “Yo dostum yoo, sen kim köpek kral olmak?” diyor kendince haklı olarak. Olaylar bir iç savaşa yanlışsız süratle yol alırken ölen hükümdarın manevî varlığı kraliyet şatosunu güçlü bir büyüyle havaya kaldırıp diyor ki: “Halkın dayanağını en çok kim alırsa krallık onun olacak!” Ve bu yola herkesin baş koyabileceğini de ekliyor. Yani fantazya diyarına birinci demokratik seçim gelmiş üzere bir şey oluyor. Bunu gören kilise de olayı çabucak bir turnuvaya dönüştürüp çabayı daha kendi avantajlarına olacak bir tabana kaydırmak isteseler de Louis’in çok daha karanlık bir ajandası da var. Tüm bu arbede içinde biz de uykuda olan prens ismine bu turnuvaya katılıyor ve düşüyoruz yollara. Oyun Persona serisi üzere bir takvim sistemine sahip ve her günü düşünerek planlamak zorundayız; doğal oradaki kadar çok seçeneğimizin olmadığını ve baş karıştıran kimi öğelerin oyundan elendiğini bilmek çoğunuzu rahatlatacaktır eminim.

Yeni hükümdarın ilan edileceği tarih belirli ve o vakte kadar halkın çoğunluğunun dayanağını almak da yapacağınız işlere bağlı. Bu aciliyet ve vakitle yarış hali oyunun daima dinamik ve canlı kalmasını sağlamanın yanında öteki oyunlarda çoğunlukla pas geçtiğimiz ahalinin vereceği yan misyonları de epey önemli kılıyor, zira yaptığımız her uygunluk skor tabelasında bize yeni destekçiler olarak yansıyor. Tekrar bu sayede dünyayı turlamak ve yol macerası kısmı da manalı hale geliyor. Tam da siyasalların lakin seçim vakitlerinde hatırladıkları ülkenin en ücra köşelerine kadar gidip vatandaştan oy istiyoruz üzere düşünün. Ben uzun vakittir oynanış mekanikleriyle senaryo ve tematik bütünlüğün bu kadar iç içe geçip mükemmel biçimde harmanlandığı bir oyun görmemiştim. Yaptığınız her şeyin bir sebebinin ve sonuçlarının olması ve bunun oyundaki ilerlemeyle irtibatları gerçekten nefis bir oyun tasarımı örneği ve bence oyun yapan yahut yapmayı düşünen herkesin bir bakması gerekir bu yapısal bütünlüğe. Nihayetinde seçim otobüsümüz misyonu gören Gauntlet Runner’ımıza atlıyor ve bu uzun maceraya başlıyoruz akışta kalıp başımıza ne gelirse göğüslemeye ant içmiş olarak. Zira gençliğimiz var.

Savaşıyorum öyleyse varım

Elbette oyun yalnızca seçim otomobiline binip dere zirve gezmekten ibaret değil. Ortalarda zindanlar da var bol bol düşman kesip deneyim kazanacağımız. Tecrübeyi niye kazanıyoruz derseniz de oyunun şimdi çok başlarında tanıştığımız Arketipleri geliştirmek için derim. Hiç bilmeyenler için Persona oyunlarında maceralarımızda karşımıza çıkan türlü çeşit yaratığı yanımızda savaştırırız. Bazen onları ikna yoluyla yanımıza çekerken bazen de füzyon yoluyla yaratırız. Metaphor bu sisteme hiç bulaşmayıp klasik J-RYO tadında bir meslek sistemi kurmuş. Bu sistemde örneğin şifacı, savaşçı, hırsız, şarlatan, şövalye, büyücü üzere ana ağaçlar ve onların türevleri biçiminde meslekler mevcut. Dört kişilik grubumuzdaki herkes bu mesleklerden istediğine bürünebilirken stat puanları tarafından kimilerine daha âlâ gidiyorlar.

Örneğin kılıç dövüşüyle ortası uygun olan Strohl savaşçı, cengâver (berserker) üzere mesleklerde başarılıyken Eupha ve Junah sihir ve büyü işlerinde daha güzeller. Bu arketip sistemi başlarda biraz sınırlayıcı üzere gözükse de ilerilerde çok daha kompleks ve kullanması zevkli hale geliyor -ki yapabileceğiniz birtakım enteresan build’lerden buralarda bir kutuda bahsettim. Artık bu arketip sistemi de havadan oyuna dahil edilmiş değil bu ortada. Oyunun geçtiği dünyada farklı bir cep boyutta tıpkı Persona’lardaki Velvet Room’a benzeyen Akademia diye bir yer var ve oranın idarecisi More isminde bir karakter. Aslında ana karakterimizin oyun boyunca elinden düşürmediği ütopik bir dünyayı anlatan kitabın muharriri da bu More kardeşimiz. Bu elbette Ütopya isimli kitabıyla edebiyat tarihinin en kıymetli isimlerinden olan Thomas More’a bir atıf lakin bizim More’da görünenden fazlası var. Onun sayesinde arketiplerle tanışan takımımız güçlenerek hem başka rakiplerle olan ufak savaşlarda galip gelmeye hem de Kont Louis’in gizemlerini ortaya çıkarmaya çalışıyor. Louis çok âlâ yazılmış diyalogları ve başarılı seslendirmesiyle klişe J-RYO baş kötülerinden sıyrılarak akılda kalmayı başaran bir karakter olmuş. Onun pragmatist bakış açısı hırslı ve oportünist karakteriyle birleşince ortaya tiranik lakin toplumu da düşüne… Ne diyorum ben? Tiran tek adamların toplumu düşündüğü tarihte görülmemiş burada mı görülecek? Hah! Güldürmeyin yahu adamı 😀

Zindan kıvrandırıcısı

Oyunda çokça savaşıyoruz dedim lakin nasıl savaştığımızı pek anlatmadım. İki tip savaş mevcut. Birincisi zindanlarda serbestçe dolaşırken yaptığımız Overworld Battle -ki burada bizden güçlü düşmanlara dayak yemeden dayak atabilirsek canları yarıya inmiş ve stun olmuş halleriyle Squad Battle kısmına geçip dövmeye çalışıyoruz. Düşman bizden güçsüzse esasen tek atıp süratli hızlı devam edebiliyoruz. Bu Squad Battle kısmı da kendi işleyişine sahip. Daha eski SMT oyunlarındaki Press Turn sistemi geri dönmüş ve grubun muhakkak sayıda sırası varken düşmanın zayıf noktasına yahut kritik vurmamız halinde bu sıraya birer ek yapılabiliyor. Tekrar bu oyuna mahsus olan ileride yahut geride durma seçeneği mevcut ki bu da stratejinizi oluştururken göz önünde bulundurulası güzide bir özellik. Basitçe ilerde duruyorsan daha çok vurup daha çok dayak yiyorsun geride durursan daha az darbe alıp daha çok büyü hasarı vuruyorsun. Vakitle gelişen arketipler ve takıma katılanlarla şenlenen bu dövüş sistemi oynadığım yaklaşık 120 saatin hiçbir anında sıkıcı olmayan, daima keşfe ve denemelere açık bir yapı olarak benden tam not aldı. Lakin tıpkı şeyi zindanlar ve buraları dolduran düşmanlar için söyleyemeyeceğim pek. Persona 5 Royal’in devasa zindanlarını hatırlayanlarınız olacaktır. İşte Metaphor bu alanda elini epeyce sade tutmuş ve hem kolay zindan dizaynları hem de birkaçı hariç özelliksiz düşmanlarıyla zindanların zevkini biraz azaltmış. Ha şu da var ki son derece keyifli boss savaşlarıyla bu durum bir nebze olsun kurtarılmış diyebilirim ancak genel olarak bu combat kısımlarından kırpılmalar yapıldığı ve kısaltıldığına yemin edebilirim lakin kanıtlayamam. Herhalde bütçenin birçok anime orta sahnelere gittiyse demek

Sanatı unutan uluslar yok olmaya mahkumdur

Zindan dizaynları yanında genel görsellik de pek parlak değil. Bu yıl çıkan öteki Atlus oyunları Persona 3 Reload ve SMT 5: Vengaence’i mumla aratan genel görsellik PS3 oyunu kalitesinde teknik olarak. AMA! Ama… Şu var ki oyunun SANAT TASARIMI ŞAHANE! Arketiplerin ve özel bosslar olan Human’ların ihtişamlı ve sıra dışı dizaynları, gezip dolaştığımız kasabaların ince düşünülmüş görsel ayrıntıları ve şahane ötesi menü dekupajları oyunu yeniden bakmaya doyulmazlar ve artbook’u alınacaklar listesinin birinci sıralarına taşıyıveriyor. E müzikler de altta kalır mı? Onlar da coşmuş, akmış gitmişler. Atlus’un kıdemli bestekarı Şoji Meguro’nun yer yer coşan orkestral epik müzikleri yanlışsız anlarda sakinleşen ezgilerle dengeleniyor. Savaşlarda gergin gergin dua okuyan o Şintoist rahibin mantraları mezzo soprano bayan vokalin tüyleri diken diken eden sesiyle karışırken tüm hisler beyninize akıveriyor. Atlus oyunlarının müzikleri daima şahaneydi lakin bu sefer denedikleri farklı cinslerin harmanı tarzla de takdirimi topladılar çarçabuk.

Karşılaştığımız sıradan düşmanlar hakikaten olabilecek en banal dizaynlara sahipken iş boss savaşlarına geldiğinde en tuhaf kabuslara aitmiş üzere görünen canavarlar ekranları istila ediyorlar. Yeniden buralardaki bir kutuda onların ilhamının da nereden geldiğini yazdım o kutuya da göz atın derim. Natürel ki bu düşmanlara “insan” denmesinin de haklı bir nedeni var lakin onu oynayınca kendiniz görün derim. Tekrar de nihayet bir oyunda insanların ortamın en amansız düşmanları olmalarını görmek sevindirici. Düşünsenize bir! Hayvanların yahut genel manada tabiatın bir şuuru olsaydı onlara nasıl görünürdük? Varlığımızın her korkuda şiddette, her şiddette de olduğu ortama ziyan vermeye meyilli olduğu düşünülürse “İnsan dilekleri tarafından yönetilen bir hayvandır” önermesi benim aklıma daha çok yatmaya başlıyor. Esasen tam da bu yüzden oyunda anksiyete yahut korku, telaş, tedirginlik çok değerli bir tematik yere sahip. Telaşlarımız bizi daha dışa kapalı, toleranssız ve sosyopat manyaklara dönüştürürken devletlerin bunu bizim üstümüzdeki ana denetim sistemine dönüştürmesi kaygı sineması üzere bir distopik toplum mühendisliği değil de nedir?

Beni ilgilendirmez deme, her oy önemli!

İşte Kont Louis’in ana sıkıntısı de tam olarak bu aslında. Güçlünün kelamının geçtiği, empati ve anlayış mahrumu, zayıfların yok olduğu bir sistem kurmak. Onun karşısında bizim grubun mottosu (veya seçim sloganı) olan “İhtiyacı olan herkese yardımcı oluruz” önermesi, içerdiği eşitlik telaffuzuyla bir epey ilerici ve demokratik duruyor. O güne kadar krallıkla yönetilmiş bir ülkeye demokrasimsi bir yapıyla yeni önder seçilecek olması fikri hem fantezi janrı için hem de bir oyunda yer alması açısından heyecan verici bir fikir. Her ne kadar Metaphor 4 farklı sonundan birisiyle bu fikri biraz ezse de başkalarında sunduğu heyecanla paçayı kurtarıyor. Halkların kendi mukadderatlarına karar vermesi fikri dediğim üzere çok keyifli bir düşünsel alan açsa da bizim dünyamızdaki demokrasi anlayışı genel olarak halkın seçimden seçime oy vermesiyle hudutlu bir otonomik banaliteye saplanmış durumda. Sizler, bizler, hepimiz tekrar koyunuz ve sadece orta sıra çobanımız değişiyor. Hepsi bu! Otoritenin erişemediği her noktayı da şirketler kapmış durumda ve onların yönlendirdikleri hayatlarımızda bize kalan pek az alan var. Yüz tanıma teknolojileri, parmak izi yoklamaları, otomobil çevirmeleri derken gitgide kutuplaşan ve harmonisi yok olan bir topluma yanlışsız evriliyoruz. Metaphor’un kendi içindeki kitaptan yaptığı alıntılar bu yüzden epeyce bedelli ve dikkate bedel. Zira müellif More’un satırlarında tanım ettiği ülkü toplum nitekim de bize artık çok uzak görünen bir hayal üzere. İnsanların eşit muamele gördüğü, ırk, lisan, din ayrıştırmalarının olmadığı bir dünya hayali bizim “modern toplum” postallarımızın altında çoktan ezilmiş olsa da bu ülkünün altını dolduran güzel yazılmış diyaloglar bize bu hayalin aslında ne kadar ulaşılabilir olduğunu da tekrar hatırlatıyorlar. Ki şahsen benim bu türlü umut dolu varlıklı bir metne gerçekten gereksinimim varmış arkadaşlar. Hepimizin de muhtaçlığı olduğunu bildiğimden esasen bu oyuna bu kadar methiyeler düzüyorum zira büyük fikirler altları da sağlam doldurulursa sahiden unutulmaz olurlar. Metaphor da o denli bir eser işte. Tüm sayfaları okunup bittiğinde zihinde tarifsiz bir doyum yaratan o güzel kitabı okumak üzere.

Gerçeklik sırf öbür bir fantezidir

Geçen onca vakte rağmen beşerler kendilerini yönetim edecek o harika idare tertibini ve toplumsal yapıyı hala bulamadılar. Bu ütopik cenneti bir gün yaratabilir miyiz bilmiyorum lakin bildiğim ve inandığım şey buna muktedir olduğumuz. İşte fantezinin gücü de tam olarak burada ve oyunun bir meta-yorum olarak layığıyla da belirttiği üzere gerçekliğimiz bir vakitler hayal edilen kavramlar tarafından gün be gün yine şekilleniyor.

Bilimkurgunun öncülerinden olan Jules Verne Ay’a seyahat etme fikrini ortaya attığında ciddiye alınmamış hatta alay konusu olmuştu fakat bir gün geldi oraya gittik. Steve Jobs’ın birinci IPhone’u tanıtışıyla içine atladığımız bağlantı ihtilalini düşünün. Hepsi bir hayaldi ve gerek teknolojik gelişmeler gerek toplumsal değişimlerle bugün birer kesimimiz oldular. Tekil bireyler, tiranlar, tek adamlar, yarattıkları yıkımlar ve ölümlerle tarihte unutulup sarfiyatlar yahut en yeterli ihtimalle onlardan ders çıkartılıp insanlık daha düzgün bir tarafa sevk edilir. Medeniyetlerimizin, inançlarımızın, kültürlerimizin tamamı da birer hayal, birer vizyondular bir vakitler. Lakin artık gerçekliğin birer kesimi oldular. Münasebetiyle Metaphor’un anlattığı o ülkü dünya da bir gün gerçek olabilir, zira hayal edilip sonları çizildi, konturlarıyla sınırlanıp insaniyetin icat ettiği en hoş niteliklerle donandı. Oyunun ruhuma olan en sarsıcı tesiri de buydu aslında. Yani beni anlattığı meta-fanteziye inandırmayı başarıp üstüne zihnimde “Bu ütopyayı nasıl daha gerçek kılarız?” üzere soruları uyandıran bu yapıtı ortaya çıkaran Atlus ve Studio Zero’yu kutlarım doğrusu. Yılın tahminen de en provokatif sanatsal tüketim içeriğini ortaya çıkartırken zevkli ve sürükleyici bir oyun yapmayı unutmadıkları için. Çünkü Metaphor çarçabuk bu kompleks düşünsel altyapısının ve idealist düşlerinin heyulasında kaybolup gidebilirdi. Sadece bu meziyeti bile onu benim için yılın oyunu yapmaya yetiyor. (Üzgünüm FF VII Rebirth) Oynayınca sizlerin de benzeri hisler yaşamanız ve oyunun işaret ettiği entelektüel referans noktalarına çekilmeniz mümkün, bu da onu gözümde klasik romanların yanına koymaya kâfi.

Özgürlüğü bir serkeşlikten alıp toplumun hür, sorumluluk sahibi ve düşünen bireyine dönüştüren bu ütopyayı tahminen sen ben göremeyiz dostum. Tahminen dünyanın kaideleri o kadar berbata masraf ki Mad Max usulü distopik bir gelecekte bir damla su için savaş veriyor olabiliriz. Lakin bir gün bir yerlerde o kusursuz sistem, ilahi harmoniyle ruhları yıkanmış insanların doldurduğu o kusursuz hayal gerçek olacak.

Çünkü o hayal edildi…