Makale – Dijitali Okumak

Materyalin tek olduğu dünyada ne hoş, en ufak noktaya kadar denetim sanatkarın elinde; tekrar de bakan göze göre değişebilir görülenler… Sonra adam ressamın yanına gidiyor, “Kaynımın duvarına da yakışır bu!” deyip bir tane daha sipariş geçiyor. Birebir olabilir mi iki kopya şu dünyada? Matbaa dahi ikisini bir yapamıyor; mürekkep azaldıkça değişen renkler, basarken oynayan açılar, kesilmeyen sayfalar… İki – üç tane olsa neyse, şahsen denetim eder gerekirse tekrar denersin, pekala ya binlerceyse? Sayı arttıkça denetim azalıyor…

Çok yaşa dijital! Son bitine kadar tıpkı birler ve sıfırlar… Datayı beynimize enjekte etsek haklısınız (ki o vakit bile kullanılan zihinsel arayüz kaynaklı farklılıklar olurdu kesin), hepimiz “doğru” açıdan bakardık lakin ortada kocaman bir ekran var ve ekrandan ekrana fark var! Birebir diye satılan iki monitörün renk ayarı tutmuyor, o vakit nasıl okuyacak Oyun Gezerler bu Oyungezer’i? Elbette elde ne varsa… Lakin seçim bahtınız bulunuyorsa sizi şöyle alalım…

Şimdi, masaüstü dev monitörden okumak olmaz bence, en ufak ayrıntısı yakalaması gereken bir editör değilseniz işin keyfine muhalif. Hem insan daima o döner sandalyede oturuyor, bari bu kaçamak sırasında omurga farklı bir durum alsın… O vakit elimiz öncelikle çekmecedeki tablete gidiyor: Ah be Duolingo, bin kere beni unutma demişsin; şu Angry Birds’ün bitişiğinde PDF uygulaması olacaktı… PUBG’de kassa da mecmua yağ üzere akıyor. Dur ancak, ilkokul arkadaşımın domatesleri toplanacakmış (yıl kaçsa artık…), çabucak bi’ koşu onu halledeyim. Bir de şeye bakacaktım… Neye bakacaktım unuttum fakat onun yerine şu komik görüntüye dalayım…

E-ink, gün ışığında kolay görüntülenebilmesi ve düşük güç tüketimi sebebiyle dış yer ekranlarda çok sık kullanılıyor. O kâğıt üzere gözüken fiyat etiketleri aslında ekran!

Sosyal aygıttan okumak biraz dezavantajlı güya, hem uzun müddet okurken göz sıhhati da kıymetli. Parlaklık düzeyi ortama uygun olmalı, mavi ışıktan olabildiğince kaçınmalı. Birçok aygıtın gece ışığı, göz konforu üslubu modları oluyor, o yoksa ekranı sarartan uygulamalar var; emsal işe yarayan esirgeyici kaplamalar ve bunların ışığı dağıtan biçimde mat, kâğıt-gibin olanları var…

Işığın yeşili, kırmızısı yeterli de mavisi makûs mü? İşin özü renk farklılıklarını oluşturan dalga boylarında… Bizim mavinin gücü yüksek, dalga uzunluğu kısa; o yüzden kimi bilimciler diyor ki bu renk gözümüze haşin davrannıyor! Ha, uyumayayım, dikkat toplayayım diyorsanız soğuk renk ışıklar üstün ders ortamı oluşturur. Olağan gecenin köründe dönüp durup uyuyamayanlardansanız, muhakkak bir saatten sonra yalnızca sarı ışık! Bakın, güneşten gelip çiçekten, böcekten yansıyan mavi ışıkla kaygımız yok; o mevzuda anlaşalım. Istırap ekranlarda kullanılan yapay ışığın tabiata kıyasla daha çok mavi içerip direkt gözümüze bakan (ateş eden?) bir kaynaktan gelmesi…

Türlü türlü ekran var. Mesela daima lisanımızda olan LCD teknolojisi, likit kristaller aracılığıyla polarize ışığın geçişini denetim etme prensibine dayanıyor. Keyfince dalga özelliği gösteren ışık, olağan halinde her tarafta dalgalanırken, çok ince bir yarıktan geçtiği vakit tek düzleme diziliyor. Elektrikle denetim edilebilen likit kristaller, içinden geçen ışığın dalgalanma tarafını değiştirme özelliğine sahip. İki karşıt istikametli polarize filtre ortasına yerleştirilen likit kristaller, panele dizili denetimciler sayesinde minik panjurlardan oluşan bir sistem üzere davranıyor. Gerideki beyaz ışık likit kristal katmanda gerçek açıya getirilmezse ön cama manzara vermiyor. Panjurlardaki RGB filtre sayesinde de renklere kavuşuyoruz. TA, IPS ve VN tıpkı mantığın farklı uygulamaları; renk zenginliği, görüş açısı ve yenileme suratı açısından farklılaşıyor. Art panele tek lamba yerine bir sürü led aydınlatma koyunca da oluyor size LED ekran!

Arka panele dizilen ledler birden fazla ekranda her piksele karşılık gelmez, bu sebeple temelde tekrar LCD prensibi kullanılır. Ancak led sayısı arttıkça ışık şiddetini bölgesel denetim imkânı doğar ve daha tok siyahlar elde edilir. Aydınlatma için tek panel kullanan LCD’ler siyahları gereğince koyu yapamayabilir. Ha olağan, “Para sorun değil, ledleri ultra küçük yaparız” derseniz her piksel için bir led kullanan çok modeller de var ve onlarda her piksel direkt istenilen rengi verdiği için likit kristal hiç kullanılmıyor.

Micro LED ekranlar şimdi çok yeni, ondan evvel çıkan görece daha hesaplı seçenek OLED var. Minik ledler üretmek kıymetli ve güç olduğundan, OLED, elektriklenince ışık yayan organik husus kullanıyor. Bu tıp ekranlarda likit kristallere yahut art ışığa gerek yok; siyahlar muhteşem, renkler kusursuz lakin artık de parlaklık düşük (özellikle dış yerler için hiç uygun değil) ve organik husus vakitle eskiyebiliyor yahut daima tıpkı rengi gösterirse ekran yanması riski var. OLED pikseller çeşitli usullerle ortada bir hareketlenip kendilerini müdafaaya çalışsa da bilinçsiz kullanımda sorun yaşanabiliyor.

Şimdi bunları neden anlattım? Evet, türlü türlü ekran var lakin bunların hepsi gözünüze direkt ışık tutuyor! Ekran dışı dünyada ışık, göze direkt değil de dağınık açılarla geldiğinden o kadar yorucu olmuyor, doğal baktığınız şey güneş değilse… Emsal bir davranışı klasik ekranlarda elde etmek için ışığı dağıtan kaplama kullanan modeller var. Bu üslup aygıtlar genelde PaperMatte, Paperlike üzere tabirler kullanarak kâğıt hissinde olduklarını söyler. Yalnızca dokunuşla ilgili değil bu nitelik (tablette çizim için bazen sert yahut pürüzlü bir yüzey tercih edilebiliyor), tıpkı vakitte ışığı bir ölçü dağıtıp göze gelişini yumuşatıyor…

Ekrandaki tek piksel çok sayıda e-ink kapsülden oluşuyor, bu yüzden yakından bakınca karakter hudutlarının çok net çizilmediğini görüyoruz. Aslında tıpkı yazıcı baskısı gibi!

Ayrıca her LCD ekranın art aydınlatması olmadığını da hatırlamak lazım. Hani şu kordonu kopsa da çalışan emektar Casio saatimiz yahut düzgünce oynayabilmek için IPS modu yaptırılan GBA’nın özgün ekranı var ya; bunlar yansıyan ışıktan yararlanan LCD kullanıyor. Art ışık yerine yansıtıcı bir yüzey var, böylelikle gün ışığında acayip yeterli gözüken bir ekran elde ediliyor. Işığı yansıtma üzerine kurulu RLCD teknolojisi sıklıkla dış yer ekranlarda kullanılıyor, üstelik ışığı kendinden olmadığı için çok az elektrik harcamakta. Laptopumuzun ekranıysa yansıtıcı yüzeye sahip olmadığı için sadece art ışığı kadar aydınlanıyor, bu yüzden güneşli günde dışarıda kullanırken parlaklığı sonuna kadar açsan da çok az şey görünüyor. Hem yansıtıcı hem (arka ışık için) geçirgen özellikli LCD yapılabilse de maliyeti fazla ve kâfi parlaklıkta olmuyor. Göze yeterli bir ekran çeşidi olsa da, RLCD’nin tüketici aygıtlarında kullanımı pek yaygın değil.

İşte bu noktada elimiz elektronik kitap okuyuculara gidiyor. E-ink, bütünüyle farklı bir teknoloji: Elektrik yüküne nazaran içinde bulunduğu minik şeffaf kapsülün farklı uçlarına çekilebilen parçacıklar düşünün. İşte o kapsüllerle dolu alanı elektronik bir kontrolcüyle yöneterek görmek istediğiniz pikselleri (yüzeye çekerek) renklendirebiliyorsunuz. Birebir manzarayı gösterdiği surece güç harcamayan, kâğıt üzere her türlü açıdan rahat görülebilen (LCD polarize ışık kullandığı için bu cins ekranlara çok kenardan bakarsanız manzara ışık kaybına uğrayabilir, yeni teknolojilerde çoğunlukla aşılan bir problem) bir ekrandan bahsediyoruz! Art ışık filan gerekmiyor, direkt ortamın yansıyan ışığı yetiyor. Elbette mekanik çalışma prensibi sebebiyle biraz yavaş bu sistem ve ekran yanmasına emsal bir sorun yaşamamak için (bu sefer de parçacıklara daima tıpkı yük gönderilirse “yapışıp” kalabilirler) ortada bir tam yenileme (ekranın büsbütün siyah sonra da beyaz olup akabinde istenilen manzaraya geçişi, neredeyse bütün e-ink aygıtlar bunu kendisi yapıyor) gerekebiliyor. Gece okuyayım derseniz ön aydınlatmalı olanı da var fakat asıl keyifli olanı masa lambasının altında okumak…

Pikselleri renkleniyor dedim lakin palavra söyledim. E-ink karşımıza çoğunlukla siyah-beyaz çıkıyor. Kaleido model renkli e-ink ekranlar, LCD’den alışık olduğumuz üç renk filtreleme kullanmakta. Bu model ekranlarda, siyah-beyaz e-ink üzerine piksellere renk katan başka bir katman daha var ve bu sebeple renksiz ekrana kıyasla kontrast düşüyor. Ön aydınlatmanın çözemeyeceği bir sorun değil bu ama renkler de biraz soluk mu ne? İsterseniz direkt renkli e-ink kullanalım; mesela dört farklı renkte parçacık içeren Gallery ekranlar var. Bu sayede renkler özgününe daha yakın ve ekranda ekstra yoğunluk yok. Sorun bu sefer de yenileme suratında. Renk, filtre üzerinden verilince ek süreç gerekmiyordu, lakin artık yerine otursun diye beklenecek dört çeşit parçacık var… Birebir sayfada uzun vakit geçirip yaklaştırma vs. yapmayacaksanız tahammül edilir fakat aksi takdirde sabır gerektiriyor…

Tamam, teknik bilgiyi ortadan çıkardık, art aydınlatmalı ekranlara uzun müddet bakarken gözümüz yorulabiliyor, e-ink kullanmayı düşünüyoruz, seçim yaparken nelere dikkat etmeli? Öncelikle boyut! Yalnızca düz yazı okuyacağım diyorsanız en küçük ve en ucuz olanı alın geçin, hem cebe sığar hem cep yakmaz. Font boyutunu dilediğinizce ayarlarsınız, büyük olunca tahminen biraz fazladan sayfa çevirmeniz gerekir (e-ink ekranlar yalnızca imaj değiştirirken güç kullanıyor, hatta bu yüzden birtakım aygıtlar “tek şarjla şu kadar sayfa çevirir” diye reklam yapmakta) ancak okumada kasvet olmaz.

Fakat biz mecmua okuyacağız! O yüzden sayfanın tamamını görüp de sayfa içinde hareket etmeyi gerektirmeyecek bir boyut kıymetli, zira PDF’de font boyutunu değiştirme kolay yoldan yok. Kimine 8-9 inç ekran olur gözükse de bence mecmua için en az 10 inç kural. Deneme emeliyle en sevdiğiniz Oyungezer’in bir sayfasını dolapta tozlanan yazıcıdan farklı boyutlarda basıp karşılaştırabilirsiniz. Vilayetle küçük ekran tercih edilecekse yenileme suratı yüksek şimdiki teknoloji kullanmalı ki paragraflara yaklaşıp uzaklaşırken keyifler kaçmasın. Yeni aygıtlar tıpkı model ekran olsa da daha akıllı yenileme yollarıyla (örneğin piksellerin yalnızca makul bir kısmını yenileyerek) daha süratli imaj verebiliyor, görüntü izletiyorum diyen bile var!

Geçen sayıdan bir sayfa ile üç seçenek yan yana! Soldan sağa: Samsung Galaxy Tab S10+ (12.4 inç), A4’den kesilmiş 115 gr. kuşe kağıda basılı mecmua ve Remarkable Paper Pro (11.8 inç).

İkinci mevzuysa renk. Şu an piyasadaki renkli e-ink aygıtların birden fazla birebir ekran tipini (Kaleido 3) kullanmakta, markalar ortasındaki farklar çoğunlukla yazılımsal: Birtakımı daha yüksek kontrast hedefliyor birtakımı renk doğruluğuna değer veriyor ve bu yüzden manzarayı ekrana yansıtırken farklı ayarlar kullanıyor. Ender de olsa renk ayarlarını özelleştirmeye müsaade veren aygıtlar var. Kaleido 3’ün karşısındaysa görece yavaş yenileme suratına karşın daha geniş renk aralığına sahip Gallery 3… Unutmayın, bu yavaşlık daha fazla RAM basarak halledilemeyen, işin mekanik tarafıyla ilgili bir durum, o yüzden yeni bir ekran teknolojisi gelene kadar bu aygıtların tam ekran yenileme suratı belli…

Elbette renksiz ekran (çoğunlukla Carta) da bir seçenek fakat daima gri görmek mecmuadaki fotoğrafların anlaşılırlığını azaltabilir. Ayrıyeten metin ve art plan renkleri gereğince ayrışmıyorsa okumayı zorlaştıran bir hâl de alabilir. O yüzden neye baktığımızı ayırt edebilecek kadar renk olmalı diye düşünüyorum. Elimdeki 2022 model Kindle Scribe’ı boyut ve kullanış açısından ülkü bulsam da bütün o grilerin oyunların rengini yansıtamıyor oluşu tatsız bir durum. Yeni çıkan ve aslında uygun bir potansiyele sahip Kindle Scribe Color ise ÇOK PAHALI! O denli ki yerine bir PS5 yanına da mütevazi bir e-okuyucu alabiliyorsunuz. Misal boyutta, cebi daha az yakan alternatif olarak Boox Note Air5 C var ancak bu modelin yalnızca bir e-okuyucu olmadığının altını çizmek lazım: Kendisi e-ink ekranlı bir Android tablet! Yani bildirimlerden kaçarken tekrar sıkıldıkça YouTube açabileceğimiz bir aygıta tosladık, çok güzel… Hâliyle bu denli özellik pil müddetini kısaltıyor, başkasını birkaç hafta boyunca kullanıp en son ne vakit şarj ettiğinizi unuturken bunda günaşırı priz kenarında mola kelam konusu. Maillere bakıp internette gezdikten sonra biraz mecmua okuyayım diyorsunuz lakin pil bitmiş!

Onyx Boox’un A4 boyutuna kadar çıkan modelleri var lakin bu şekil büyük aygıtlar uzun kullanımda kol ağrıtabilir, masaya yahut masaya uzattığınız bacaklarınıza yaslayarak kullanmanız gerekiyor. Gallery 3 ekranlı Remarkable Paper Pro bile 11.8 inçlik ekranıyla bir mecmua kadar hafif hissettiremiyor. Remarkable’da sadelik öne çıkmış fakat biraz çoka mı kaçılmış ne? Yalnızca PDF ve EPUB açıyor; öte yandan Kobo, çizgi roman severlerin favorisi CBZ dahil bir dolu formatı destekliyor. Farklı formatlar Android’de sorun değil aslında, lakin aldığınız aygıt hangi belge formatlarını destekliyor kesinlikle bakın.

Bahsettiğimiz birden fazla modelin hayli güçlü ön ışıkları varken Remarkable bu mevzuda ucuza kaçıyor, renk sıcaklığını ayarlayamadığınız zayıf bir aydınlatma… 8 inç üstü aygıtlar not alma özelliğiyle de reklam yapıp çoğunlukla kalemle birlikte geliyor. Şayet bir şeyler yazacaksanız bu da düşünmeniz gereken bir etken. Benim üzere kalemle tuttuğu notları sonradan okuyamayanlardansanız çok gerekli değil ama…

Ne isterdim, biliyor musunuz? Mis üzere e-ink ekran var bütün şu aygıtlarda, bir klavye takıp bu yazıyı orada yazmak… Ama Android e-okuyucular dışında konuttaki Bluetooth klavyeyi bağlayıp kullanmak hayal… Birtakım modellerin kendi “özel” klavyeleri var lakin bulması sıkıntı ve fiyatı tuzlu… Kendi Freewrite’ınızı (e-ink ekranlı çok şık dijital yazı araçları üreten bir marka, yazmayı seviyorsanız sakın araştırmayın zira canınız ister lakin buralara yollamazlar) yapmak isterseniz en kolayı Boox Palma + Bluetooth klavye sanırım.

Az da olsa renk mecmuayı canlandırıyor, olağan boyut da değerli. Soldan sağa: Ipad Air (10.9 inç), Kindle Scribe (10.2 inç) ve Kobo Libra Color (7 inç).

Dergiyi kırtasiyeye gidip bastırmak üzere bir seçenek de var doğal. Geçen sayıyı online bir baskı merkezine sipariş verdim, sonraki gün elimde kocaman bir mecmua vardı! Bu noktada seçenekler alabileceğiniz e-okuyucu sayısından da fazla… Kâğıt tipi (genelde kuşe fiyat/performans, mat-parlak üzere seçenekler olabiliyor), gramajı (sayfa çok olacaksa çok ağır olması mecmua haline getirilmesini zorlaştırır), boyutu (yazıcılar sayfanın tamamını doldurmuyor, kenarda kesilecek boşluklar oluyor, A4’e basılırsa kesildiği vakit A4’ten küçük olacak), kapak çeşidi ve cilt formülü üzere etkenler var. Nerede bastırdığınız da değerli, daha evvel benzeri işler yapmış bir yer olmalı ki beklenmedik sürprizler çıkmasın… Ve maliyet, olağan ki sayfa sayısına bağlı fakat tek baskı olduğu için matbaada üretilen dergilerle karşılaştırılabilecek biçimde değil. Şöyle diyeyim, bir yılın sayılarını kendiniz basmak yerine Kobo Libra Color’ı çok rahat alırsınız, gerçi sık sık “zoom” yapmanız gerekecek ekrana lakin bütün mecmualarınızı (ve kitaplarınızı) cepte taşımanın keyfi harika!

Uzun lafın kısası, şimdi eksiksiz okuma aygıtını yapmamışlar. Her seçeneğin avantajına bakıp ona nazaran karar vermek gerekiyor. Ya da dur… Patreon’da gümbür gümbür bir kalabalık olursa Oyungezer’i yine bayilerde görebilir miyiz?

Sen, mecmuayı arkadaşının PDF’inden okuyan kardeşim, sen de katıl ki kendine özel bir PDF’in olsun!